Geçtiğimiz günlerde Atatürk Spor Salonu ve çevresinde bulunan yapılar yıkıldı. O binanın önünde bulunan, Cumhuriyetin 10. Yılı kutlamalarının anısına yaptırılmış olan ve çoğu kimsenin bilmediği anıt tek başına kalmış oldu.
29 Ekim 1933’te Cumhuriyet’in onuncu yılı kutlanırken tüm ülkede olduğu gibi Aydın’daki meydanlar genç Cumhuriyet’in heyecanına sahne oldu. Bu kutlamalar yalnızca bir bayram değildi; yıllarca süren savaşlardan çıkmış, ekonomik olanakları sınırlı bir toplumun kendi geleceğine sahip çıkma iradesiydi.

Henüz on yıl önce büyük bir savaşın yorgunluğunu taşıyan, işgalin yıkımını yaşamış, insan ve üretim gücü ağır kayıplara uğramış bir ülke vardı. Aydın ve çevresi de bu tarihsel yükü derinden hissetmişti. Yunan işgali, Milli Mücadele, çekilme sırasında yaşanan tahribat, bölgenin toplumsal hafızasında derin izler bırakmıştı. İşte Cumhuriyet’in onuncu yılı, böyle bir geçmişin ardından kutlandı. Ülkenin ekonomik olanakları sınırlıydı; ulaşım, eğitim, sağlık ve altyapı alanlarında aşılması gereken pek çok sorun bulunuyordu. Buna rağmen Cumhuriyet yönetimi, onuncu yıl dönümünü sıradan bir resmi tören olarak görmedi. Kutlamalar, yeni devletin on yıllık varlığını halka anlatmanın, ortak bir yurttaşlık duygusunu güçlendirmenin ve geleceğe ilişkin umutları tazelemenin bir aracı olarak tasarlandı.

Aydın’da 1933 yılı kutlamalarının nasıl hazırlandığını ortaya koyan en önemli çalışmalardan biri, tarihçi Dr. Öğretim Üyesi Günver Güneş’in, “Aydın’da Cumhuriyetin Onuncu Yılı Kutlamaları” başlıklı araştırmasıdır. Araştırmanın ortaya koyduğu tablo, bugünden bakıldığında son derece çarpıcıdır. Aydın, 1919-1922 yılları arasındaki işgal döneminde büyük yıkım yaşamıştı. Özellikle 1919 yangını ve 1922’deki işgalin sona ermesi sırasında ortaya çıkan tahribat, şehrin yerleşim alanlarını ve ekonomik hayatını ağır biçimde etkilemişti. 1923-1933 arasında şehirde yeniden yapılanma çabaları hız kazandı. Yeni kamu binaları, okullar, ticarethaneler, yollar ve bulvarlar ortaya çıktı. Dolayısıyla onuncu yıl kutlamaları, Aydınlılar için yalnızca bir rejimin onuncu yaşını doldurması anlamına gelmiyor, şehrin kendi küllerinden yeniden doğma mücadelesini de temsil ediyordu.

Kutlamaların hazırlığı aylar öncesinden başladı. Aydın Valisi Fevzi Toker başkanlığında oluşturulan vilayet kutlama komitesinde Belediye Başkanı Nafiz Karabudak, Cumhuriyet Halk Fırkası temsilcileri, Halkevi yöneticileri ve eğitim yöneticileri görev aldı. Komite ilk toplantısını 22 Temmuz 1933’te yaptı; hazırlanan programlar 5 Ağustos’tan itibaren vilayete bağlı kaza, nahiye ve köylere gönderilmeye başlandı.
Tören alanı olarak, Gazi Paşa Mektebi karşısındaki Saraçlar Tarlası seçildi. Alanın Cumhuriyet Bayramı Meydanı durumuna getirilmesi için belediye tarafından çalışmalar yürütüldü. İlk ölçümlerde yaklaşık 10.100 metrekare olarak belirlenen alan daha sonra 34 dönüme kadar genişletildi. Törenlerin böylesine geniş bir alanda planlanması, katılımın mümkün olduğunca yüksek tutulmak istendiğini gösteriyordu.

Hazırlıklar yalnızca meydanın düzenlenmesiyle sınırlı değildi. Merasim, süsleme, basın, radyo, şiir, konferans, konser, temsil ve istatistik çalışmaları için ayrı komisyonlar kuruldu. Onuncu Yıl Marşı’nın halka öğretilmesi amacıyla 4 Ekim’den itibaren Halkevi salonunda ve bando dairesinde dersler verilmeye başlandı. Okullarda yapılacak etkinlikler planlandı; köy okullarında da temsiller düzenlenmesi için çalışmalar yapıldı.
Çünkü Cumhuriyet’in onuncu yılı, yalnızca yöneticilerin protokol sırasına göre konuştuğu bir tören olarak düşünülmemişti. Müzik, tiyatro, şiir, sergi ve halk konuşmalarıyla toplumun farklı kesimlerine ulaşılması amaçlanmıştı. Kutlamaların köylere kadar yayılması da bu yaklaşımın bir parçasıydı.

Aydın merkezindeki kutlamaların ana sahnesi Saraçlar Tarlası’nda (Yıkılan Atatürk Spor Salonu ve çevresi) oluşturulan Cumhuriyet Bayramı Meydanı’ydı. Bunun yanında Halkevi, okullar ve şehrin kültürel hayatına ev sahipliği yapan diğer mekanlar da programın parçalarıydı.
Dönemin gazetesi Ant, 29 Ekim 1933 tarihli sayısını bütünüyle onuncu yıl kutlamalarına ayırdı. Aynı gün “Aydın” adlı gazetenin de yayın hayatına başlaması, bayramın yerel basın açısından taşıdığı önemi gösteren dikkat çekici bir gelişmeydi.
Kutlamalarda yalnızca resmi yöneticiler söz almadı. Özellikle Halk Kürsüleri, vatandaşların da Cumhuriyet hakkında konuşabildiği bir alan oluşturdu. 29 Ekim’i izleyen üç gün boyunca, 29-31 Ekim tarihleri arasında düzenlenen programlarda vatandaşlar Cumhuriyet’in ilkeleri ve kazanımları hakkında konuştu.

Dönemin yerel basınında yayımlanan haberler, 29 Ekim 1933 sabahının Aydın’da nasıl bir heyecanla karşılandığını gözler önüne seriyor.
Binaların cepheleri mersin ve defne dallarıyla süslenmiş, meydanlara bayraklar ve dövizler asılmıştı. Cumhuriyet Meydanı’nda 150 döviz yer alıyordu. İnsanlar bayram için yeni elbiseler diktirmişti; bunu yapamayanlar ise en temiz giysilerini giyerek törenlere katılmıştı. Herkesin yeni kıyafet alabilecek olanağa sahip olmadığı bir dönemde, bayrama temiz ve özenli giysilerle katılmak bile bu günün taşıdığı anlamın bir parçasıydı.

29 Ekim sabahı askerler, jandarma, polis, okullar, izciler, sporcular ve çeşitli kuruluşlar geçit törenindeki yerlerini aldı. Öğrenciler Cumhuriyet marşlarını söylüyor, tören alayları ellerinde bayrak ve pankartlarla ilerliyordu. Aydın Valisi Fevzi Bey, öğrencilerin önünde durarak onuncu yılın önemine ilişkin kısa konuşmalar yaptı. Öğrenciler de Cumhuriyet’e bağlılıklarını ifade eden sloganlarla karşılık verdi.
Tören alayı Gazi Bulvarı’ndan çarşıya yöneldi; Hükümet Konağı, bankalar ve belediye önünden geçerek kent merkezinde ilerledi. Cadde ve sokakları dolduran yurttaşlar alayı alkışlarla karşıladı. Hilal-i Ahmer ve Himaye-i Etfal gibi kuruluşların yanı sıra okulların süslü tören arabaları da geçit törenine katıldı.

Kutlamaların görkemi yalnızca askeri düzen ve resmi protokolden kaynaklanmıyordu. Okullar, sivil kuruluşlar, meslek örgütleri, sporcular ve aileler de törenlerin parçasıydı. Cumhuriyet’in kendisini toplumun farklı kesimlerine anlatma çabası, meydandaki bu çeşitlilikte görünür duruma geliyordu.
Akşam olduğunda meydan yeniden kalabalıklaştı. Meşaleler, fenerler ve elektrik lambaları yakıldı. Ankara Radyosu’ndan yapılacak yayın için meydana büyük bir radyo yerleştirildi. Kadınlar ve çocuklar Gazi Bulvarı çevresinde toplandı. Yayının ardından top atışları yapıldı, Cumhuriyet uğruna hayatını kaybedenler anısına saygı duruşunda bulunuldu. Fabrikaların ve taşıtların düdükleri çaldı; fener alayları, müzik ve davullar geceye eşlik etti.

Hükümet Konağı, parti binası ve bazı camilerin minarelerinden havai fişekler atıldı. Halkevi’nin yeni sinema salonunda ise Behçet Kemal Çağlar’ın “Çoban” adlı piyesi sahnelendi. 29 Ekim kutlamalarının bir başka önemli adresi, öğleden sonra tören yapılan Şehitler Abidesi’ydi. Buraya parti, Halkevi ve belediye tarafından çelenkler bırakıldı; şehitlerin anısına saygı duruşunda bulunuldu. Ardından Belediye Çocuk Bahçesi’nin açılışı gerçekleştirildi.
 Bu iki etkinliğin aynı gün içinde yapılması anlamlıdır. Bir yanda geçmişte verilen mücadele ve hayatını kaybedenlerin hatırası, diğer yanda çocuklara ve geleceğe ayrılan bir kamusal alan vardı. Cumhuriyet’in kuruluş öyküsü, hem kayıpları hatırlamak hem de yeni bir hayat kurmak üzerine şekilleniyordu.

30 Ekim’de kutlamalar, Paşa Yaylası yolunun açılması, Tabakhane Deresi’nin ıslahı ve kanal açılması, Azmak yolunun hizmete girmesi ve Tekel binasının temel atma töreni gibi çalışmalarla devam etti. Böylece bayram programı, yalnızca geçmişin başarılarını anlatmakla kalmıyor, kentte süren altyapı ve imar çalışmalarını da görünür kılıyordu.

31 Ekim’de ise Cumhuriyet Meydanı’nda farklı bir tören gerçekleştirildi. Askerler, öğrenciler, halk ve çeşitli kuruluşların katılımıyla yapılan törende bir kız öğrenci, bir erkek öğrenci, bir harp malulü ve bir şehit çocuğunun da aralarında bulunduğu temsilciler, yöneticilerle birlikte birer avuç toprak alarak Ankara’ya gönderilmek üzere hazırlanan torbaya koydu. Torba mühürlenerek Ankara’ya gönderildi.
Bu tören, yerel toprakla başkent arasında sembolik bir bağ kuruyordu. Aydın’ın toprağı, Cumhuriyet’in başkentine gönderilirken, yerel hafıza da ulusal öyküsünün bir parçası durumuna getiriliyordu.

Cumhuriyet’in onuncu yıl kutlamaları, geçici tören alanlarının ötesinde kalıcı bir iz bırakma düşüncesini de beraberinde getirdi. Aydın’daki onuncu yıl anıtları bu açıdan ayrıca önem taşıyor. Bugün bir meydanda, okul bahçesinde ya da eski bir kamu binasının yakınında bulunan küçük bir anıt, yalnızca taş veya betondan yapılmış bir nesne değildir. O yerleşimin Cumhuriyet’le kurduğu ilişkinin somut kanıtına dönüşür.

Aydın’da 1933 yılında yaşananları yalnızca bayraklarla süslenmiş meydanlar, geçit törenleri, konuşmalar ve marşlardan ibaret değildi. Bu kutlamaların arkasında, işgalin ve savaşın yıkımını yaşamış bir kent vardı. Fakat, aynı zamanda yaşam yerlerini yeniden inşa etmeye, çocuklarını okula göndermeye, yollarını açmaya, kültürel hayatını geliştirmeye ve geleceğini kendi elleriyle kurmaya çalışan insanlar vardı.

Aydınlıların 1933’teki gururu, yalnızca geçmişte kazanılmış bir zaferin hatırasından doğmuyordu. O gururun içinde, on yılda yapılan işlerin görülmesi ve daha yapılacak çok şey olduğunun bilinmesi de vardı. Üstelik kutlamaların üç gün sürmesi, halk kürsülerinin kurulması, öğrencilerin, meslek sahiplerinin, şehit çocuklarının ve harp malullerinin programda yer alması, Cumhuriyet’in ortak bir aidiyet duygusu oluşturma çabasını gösteriyordu. Bu törenler, dönemin siyasal anlayışının ve devlet eliyle yürütülen Cumhuriyet’i tanıtma çalışmalarının da bir parçasıydı.

Bugün Aydın’ın meydanlarında, sokaklarında ve tarihi yapılarının çevresinde kalan izlere bakarken kendimize şu soruyu sormalıyız: Bir kentin geçmişine sahip çıkmak, yalnızca eski anıtları korumak mıdır, yoksa o anıtların arkasındaki insanların mücadelesini de anlamak mıdır? Anıtları korumak önemlidir; ancak onları anlamlı kılan, temsil ettikleri tarihi hafızadır.

Çünkü 1933’te Aydın meydanlarını dolduran insanlar bize yalnızca geçmişten bir bayram fotoğrafı bırakmadılar. Onlar, yoklukların içinde de ortak bir gelecek kurma iradesinin mümkün olduğunu gösterdiler.
Cumhuriyet’in onuncu yılında Aydın’da yükselen asıl anıt, yalnızca taştan yapılan anıtlar değil; yıkıntıların arasından yeniden ayağa kalkmaya çalışan bir halkın hafızasıydı. Bugün o hafızayı korumak, geçmişe duyulan saygının ötesinde, geleceğe hepimize yüklenmiş tarihi bir sorumluluktur.

“Bir milletin büyüklüğü, nüfusunun çokluğu ile değil, akıl ve erdem sahibi insanlarının sayısıyla ölçülür.” (Victor Hugo)