Türkiye’de yıllardır tekrar edilen bir ezber var: Cumhuriyet varsa demokrasi de vardır. Oysa bu, gerçeği yansıtmayan, hatta düşünmeyi körelten bir kolaycılık. Her gördüğümüz cumhuriyeti demokrasi sanmak, siyasetin en temel kavramlarını birbirine karıştırmaktan başka bir şey değil. Cumhuriyet ile demokrasi aynı şey değildir. Hatta çoğu zaman hiç de yan yana durmazlar. Çünkü bu iki kavram farklı sorulara cevap verir. Cumhuriyet, devlet başkanının nasıl işbaşına geldiğiyle ilgilidir. Demokrasi ise insanların nasıl yaşadığıyla…

Cumhuriyet, tarihsel olarak monarşinin karşısında durur. Devlet başkanının babadan oğula geçen bir hanedana ait olmasına itiraz eder. Seçimle gelmesini savunur. Cumhuriyetin ortak ve vazgeçilmez tek ilkesi budur. Devlet başkanı seçimle gelir. Gerisi, ülkenin tercihine, ideolojisine, hatta keyfine kalmıştır.

Demokrasi ise bambaşka bir hikâye anlatır. Demokrasi, sadece sandık değildir. Demokrasi; düşünceyi ifade edebilmek, inancını yaşayabilmek, kimliğinle var olabilmek, başkasına zarar vermediğin sürece özgür olabilmektir. Demokrasi çoğulculuğu esas alır. Farklılıklarla birlikte yaşamayı öğrenme sanatıdır. Bu yüzden demokrasi bir “düzen” değil, bir süreçtir. Her gün yeniden kurulması gerekir.

İşte tam da bu noktada şu gerçekle yüzleşiriz: Bütün cumhuriyetler demokrasi değildir. Bütün demokrasiler de cumhuriyet değildir.

Bugün dünyaya baktığımızda bunun sayısız örneğini görüyoruz. Rusya bir cumhuriyettir ama demokrasiyle arasına kalın duvarlar örmüştür. Çin Halk Cumhuriyeti’nin adında “halk” geçer ama halkın yönetime ne kadar müdahil olduğu tartışmalıdır. Kuzey Kore kendisini cumhuriyet olarak tanımlar ama yönetim babadan oğula geçer. İran “İslam Cumhuriyeti’dir; peki demokrasi var mıdır? Küba cumhuriyettir; Suriye ve Irak uzun yıllar cumhuriyet adı altında aile diktatörlükleriyle yönetilmiştir.

Öte yandan, bazı monarşiler vardır ki demokrasinin en köklü örneklerini barındırır. İngiltere, Hollanda, İsveç gibi ülkelerde kral ya da kraliçe vardır ama siyasal özgürlükler, hukuk devleti ve insan hakları son derece gelişmiştir. Yani demokrasi, monarşiyle de olabilir; cumhuriyetle de. Aralarında zorunlu bir evlilik yoktur.

Bu yüzden asıl mesele cumhuriyetin adını savunmak değil, içini doldurmaktır. Demokrasi kendiliğinden işlemez. Bir kere kurulup rafa kaldırılan bir sistem değildir. Her nesil onu yeniden tanımlamak, sınırlarını genişletmek, özgürlük alanlarını savunmak zorundadır. Demokrasi, evren gibi genişler; ama ancak onu zorlayanlar olursa.

Bize düşen görev açık: Bu ülkede yaşayan herkesin, hiçbir ayrım gözetilmeden, eşit yurttaş olduğunu hissettiği; hukukun, özgürlüklerin ve insan haklarının gerçekten yaşandığı demokratik bir cumhuriyet fikrini canlı tutmak.

Cumhuriyetle yetinmek kolaydır. Demokrasi ise emek ister cesaret ister ısrar ister. Ve en çok da unutmayı değil, sürekli hatırlamayı…